Van turf en aardappels naar gas en hennep

Tekst: Liesbeth Vermeulen    Foto's: Liesbeth Vermeulen

Kaart

Praktische informatie

Start: station Zuidbroek. Spoor oversteken, stukje teruglopen, linksaf onder het spoor door, links is het kanaal richting Muntendam. Volg de fietsknooppunten 28/57/5/4/58/59/96. Bijna 12 km was de opgeheven route. Einde: station Sappemeer-oost.

Over de geschiedenis van Muntendam en een wandeling hier: Muntendam

Meer info over de heemtuin: http://heemtuinmuntendam.nl/


Artikel

Print Friendly, PDF & Email

Het was een ongewone start van onze wandeling door de Groningse veenkoloniën. In Zuidbroek, ten oosten van de stad Groningen, konden we de route die hier moest starten, niet vinden…

We gingen een lang weekeinde naar het noorden, voor het geweldige evenement Zomer Jazz Fietstour en het Noorderzon festival, wat op de Parade lijkt. En oh ja, ook nog wandelen natuurlijk. Liefst niet te ver van de stad, goed bereikbaar met het OV en ‘echt Gronings’. We printten snel een plattegrond met route, pakten een tas in en waren weg.

Dit was wat ons beloofd was: ‘Deze route voert door het veenkoloniale landschap van Groningen. De veenvorming in dit gebied begon ongeveer 6000 jaar voor Christus. Rond 1600 begon men met de grootschalige afgraving van het veen. De vroegere turfwinning bepaalt tot op de dag van vandaag het aanzien van het landschap.’

Eigen plan
‘Volgens mij is dit het paaltje met de aanwijzing’, en ‘nee, ik denk dat we hierheen moeten’. Voordat we ons realiseerden dat de route niet meer bestond, waren we vele meters en bijna-ruzies verder. We besloten zo goed en zo kwaad als het ging op de kaart te lopen en ons eigen plan te trekken. Hoe dan ook was het de bedoeling om naar Sappemeer te lopen, waar we de trein terug naar de stad konden nemen.

Ingewikkeld was de route aanvankelijk niet. De eerste kilometers lopen we langs een kaarsrecht kanaal richting Muntendam. Het weer is prachtig en zonnig. Schoolkinderen komen ons op de fiets tegemoet. Het landschap is precies zoals we ons dat voorstellen op grond van de aardrijkskundelessen en plaatjes van vroeger: weidse vergezichten, kanalen als blauwe linealen tussen het groen en ingewikkelde gasinstallaties in de weilanden. Grote, fraai onderhouden woonboerderijen langs de weg geven inhoud aan het begrip ‘lintbebouwing.’

Kloosters
Weinig herinnert aan de schrijnende armoede van voorheen. Al in de vroege Middeleeuwen werd hier op kleine schaal turf gestoken. Deels als randveenontginning, deels op iets grotere schaal door de kloosters die een aanzienlijk deel van het gebied in eigendom hadden. In de zestiende eeuw nam de vraag naar turf explosief toe. Toen werden de hoogveengebieden op grotere schaal in productie genomen.

Eeuwenlang vormde Muntendam een arbeidsreservoir voor de omliggende polderdorpen en veengraverijen, later ook voor de landbouwindustrie. Daarnaast verdienden veel mensen de kost met ambulante handel, onder andere met sinaasappels en heidebezems. Daaruit kwamen na 1900 enkele handelsondernemingen voort. Vanwege de wijdverbreide armoede en de sociale misstanden stonden de inwoners van Muntendam niet in hoog aanzien. Het stond bekend als ‘het roodste dorp van Nederland’, vanwege het grote aantal stemmen op de Partij van de Arbeid en de CPN.

Het dorp oogt nu rustig. We lopen over een bijzondere brug uit 1940 die ‘Schaive Klabbe’ heet: scheve klapbrug. Dit type is zeldzaam, omdat hij maar één hamei heeft (een poort boven de scharnier van de brug) en één balans (draaiende arm).

Heemtuin&Natuurpark
Aan de rand van Muntendam ligt Heemtuin&Natuurpark Tussen de Venen. Het is een gebied van ongeveer vijftig hectare met diverse landschappen: heide, water, zandstuiving en bos. Er is een bezoekerscentrum met een zitgelegenheid binnen en buiten, een winkeltje met (streek-)producten en informatie over de tuinen. Wij lopen door, de vage route en mogelijke omleidingen maken toch onrustig en we hebben nog een eind te gaan.

We volgen de Nieuweweg naar Tripscompagnie en gaan bij het dorpshuis rechtsaf. Van 1863 tot 1983 was dit de lagere school van het dorp. Na de sluiting van de school kreeg het gebouw de functie van dorpshuis.

Met het even verderop gelegen Borgercompagnie is Tripscompagnie een karakteristiek veenkoloniaal lintdorp. Het dorp is ontstaan langs het Tripscompagniesterdiep (jawel) dat in 1640 gegraven werd in opdracht van Adriaan Trip om de turf uit de omliggende venen te kunnen winnen. Veel boerderijen in het dorp zijn van het Oldambtster type, waarbij de schuur in het verlengde van het woongebouw staat.

Tripsgat
De nummering van de boerderijen en huizen aan weerszijden van het diep begint bij 1 in Sappemeer (Borgercompagnie-Noord) en loopt op tot ruim 250 in het vroegere Wildervank (Borgercompagnie-Zuid). We steken het diep over naar het Adriaan Tripsbos met in het midden het Tripsgat: een grote plas. Ons vallen de enorme percelen met hennepplanten op: ze zijn goed te ruiken! We verbazen ons over deze ‘openlijke’ weedplantages, maar digitaal onderzoek leert later dat het hier om vezelhennep (Cannabis sativa) gaat. Het zijn de niet-psychoactieve cannabissoorten die worden geteeld als bron van vezels, hout en zaden. Na bewerking worden die onderdelen van de cannabisplant toegepast in allerlei industriële producten.

Een grote fabriek voor de verwerking van de hennep staat in Oude Pekela. Geen turf of aardappelzetmeel meer zoals vroeger, maar cannabis. Het grappige is dat in de Gouden Eeuw hier ook hennep geteeld werd. Behalve hout was hennep in die tijd het belangrijkste onderdeel van de scheepsbouw en voor een koopvaardijvloot zo groot als die van Holland waren tonnen hennep nodig. Een gemiddeld zeilschip gebruikte ongeveer 21 kilometer touw en honderden vierkante meter canvas.

Ganzenveren
Het aangelegde Tripsbos en –gat blijken een aangename verrassing. Het is er heerlijk toeven aan de waterrand. Eerst lijkt de oever op een schuimrand, maar het blijken ganzenveren. Even verderop zit een hele troep ganzen in het moerassige gebied te fourageren.

De route zoals op de plattegrond aangegeven blijkt niet te volgen: we raken verstrikt in dicht struikgewas. Dan toch maar de fietsknooppunten volgen die op borden aangegeven staan. Via enkele lange rechte wegen komen we tenslotte op station Sappemeer-oost. Wie weet waarom deze route niet meer bestaat? En ook digitaal niet meer gevonden kan worden? (of wel?)

2015

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.