Schokland: eiland op het droge

Tekst: Hans Cuppen    Foto's: Heleen Oele en Joke Apswoude

Kaart

Praktische informatie

Hoe er te komen
A6 Lelystad-Emmeloord, afslag 13, Urk/Nagele. Op rotonde 1e afslag Domineesweg/N352 richting Schokland. Na bord Schokland RA naar bezoekerscentrum.
Geen openbaar vervoer!

Wandeling
De wandeling op Schokland is elf kilometer lang en is er één van de achttien uit de wandelgids De mooiste eilandwandelingen van Nederland, samengesteld en geschreven door Sietske de Vet, Rutger Burgers en Menno Zeeman. De gids kost € 14,95. Kijk voor alle uitgaven en meerdere wandelgidsen van uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig op http://www.gegarandeerdonregelmatig.nl.

De wandelroutegids ‘De mooiste boswandelingen van Nederland’ van Jan Ensing is uitgeroepen tot winnaar van de Wandeltrofee 2015, de onderscheiding voor de Wandelroute van het Jaar. De auteur nam de trofee in ontvangst tijdens een feestelijke bijeenkomst op de Fiets- en Wandelbeurs in Amsterdam RAI.

Algemeen
Kijk voor meer informatie over Schokland en openingstijden van het museum op http://www.schokland.nl/.
Honden zijn aangelijnd toegestaan (niet op museumgebied).


Artikel

Print Friendly, PDF & Email

We willen wandelen op Schokland, met de nadruk op het voorzetsel ‘op’. Schokland was namelijk ooit een eiland in de Zuiderzee, dat door inpoldering in 1942 echter voorgoed op het droge ligt en sindsdien deel uitmaakt van de Noordoostpolder.

We parkeren de auto in Middelbuurt en pikken van daaruit de wandelroute op naar het noorden. De wandeling volgt de contouren van het voormalige langgerekte en smalle eiland, dat een lengte had van vier kilometer en niet breder was dan honderd tot vijfhonderd meter. De wandeling is er één van de achttien uit de wandelgids De mooiste eilandwandelingen van Nederland, die uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig onlangs heeft gepubliceerd.

Terpen
Eind februari is het fotogeniek weer met fraaie wolkenpartijen, waar zo nu en dan de zon doorheen breekt. De contrasten zijn scherp, vanaf het onverharde pad kijken we in oostelijke richting ver weg over het weidse en lege landschap, dat bestaat uit drassig rietland en daarachter weilanden en akkers. Aan de horizon liggen wat boerderijen. Boven ons cirkelt een vliegtuigje, waarschijnlijk afkomstig van het niet ver van hier gelegen vliegveld Lelystad. Volgens het kaartje lopen we hier anderhalve meter onder NAP.
Schokland – de naam is vermoedelijk afgeleid van ‘schokke’, wat rietplag of gedroogd stuk koemest betekent – telt vier verhogingen. De terp op de Zuidpunt is een rivierduin. De andere drie terpen zijn door mensenhanden gemaakt van riet, plaggen en puin. De meest noordelijke terp van Schokland heet Emmeloord. Toen Schokland nog in de Zuiderzee lag, had Emmeloord een overwegend katholieke bevolking, die een geheel eigen gemeenschap vormde met kerk, school en pastoor.

Loeiende koe
De gebouwtjes Lichtwachter en Misthoorn geven samen met de gereconstrueerde haven en vuurtoren een beeld van Emmeloord rond negentienhonderd. De binnenhaven vormde toen tijdens onstuimig weer een vluchthaven, die plaats bood aan tweehonderd schepen.
Aan de voet van de terp staat het uit staal opgetrokken Nationaal Binnenvaartmonument, ontworpen door de Friese kunstenaar Ids Willemsma. Het zwarte, zes meter hoge kunstwerk beeldt een boei of baken uit, maar ook een Schokker (schip) met spanten en zeilen. Het monument is in 2009 onthuld door, toen nog, koningin Beatrix.
De deur van de Misthoorn staat open. Jammer dat we niet op een knop kunnen drukken of aan een slinger kunnen draaien. De misthoorn zou moeten klinken als een loeiende koe, zo lezen we op een informatiepaneel. Langs de gehele route staan informatieborden die de wandelaar voorzien van historische informatie.

Vuurtoren
Over het vluchthavenpad ronden we de noordpunt. In een slootje even verderop staat roerloos een zilverreiger. Aan de westkant is de wandelroute afgezoomd met bomen en struikgewas, die ons beschutting bieden, gelukkig want het is gaan miezeren. Over een zompig pad lopen we in zuidelijke richting. Net als op de heenweg miauwt er een buizerd. Waarschijnlijk lopen we door zijn territorium. De bomen en struiken bieden weliswaar beschutting, ze belemmeren helaas ook het uitzicht. Dat krijgen we weer terug zodra we de zuidpunt bereiken. Daar zijn de oudste sporen van bewoning zichtbaar, zoals de kerkruïne uit de veertiende eeuw. Vanaf het begin van de achttiende eeuw diende de plek slechts nog als begraafplaats. Omdat de Zuidpunt een belangrijk baken voor de scheepvaart was, woonden hier decennialang vuurtorenwachters, alleen of soms met hun gezin, in een huisje dat tegen de restanten van de kerk was aangebouwd.

Eenzaam
We ronden de zuidpunt en gaan op weg naar de kleine woonterp met de naam De Zuidert, ook wel Zuiderbuurt. Daar is naast een gerestaureerde waterput ook een schuilhuisje gebouwd met de maten van een oorspronkelijk Schokker huisje. De veertien woningen op De Zuidert waren opgetrokken in hout, met een lemen vloer en een dak van riet of stro. De ruim zeventig bewoners waren voornamelijk vissers, die hun schepen aan de rede hadden liggen.
Er is weinig fantasie voor nodig om je in te denken hoe zwaar het geweest moet zijn op Schokland te wonen en werken. In de hoogtijdagen telde Schokland zeshonderdvijftig bewoners – nu zijn het er nog slechts vijf! – die de kost verdienden met landbouw, veeteelt en visserij. De armoede was er groot. Na herhaalde stormrampen gaf Koning Willem III in 1859 het bevel tot een gedwongen ontruiming van het eiland. Alleen de vuurtorenwachter mocht blijven. Volgens de overlevering werd hij er gek van eenzaamheid. De bevolking werd met een vertrekpremie binnen vier maanden verhuisd, het grootse deel naar Kampen, de rest naar Volendam, Edam en Urk.

Werelderfgoed
Ook de deur van het schuilhuisje De Zuidert staat open. Tegen het plafond van het huisje nestelen in lente en zomer zwaluwen. Vanaf De Zuidert lopen we over een fraai dijkje in de richting van Middelbuurt, waar ooit de burgemeester, dominee en dokter van Schokland en het grootste deel van de eilandbevolking woonden. In oostelijke richting is het drassige grasland opnieuw weids en leeg.
Voor ons doemt de hervormde Enserkerk op, evenals een gereconstrueerd palenscherm, zoals dat in de zeventiende en achttiende eeuw de terp moest beschermen tegen hoog water. Overigens zijn de kerk in Middelbuurt en de Lichtwachter en de Misthoorn in het voormalige Emmeloord de enige gebouwen die zijn blijven staan na de gedwongen ontruiming in 1859. Alle andere bouwsels werden afgebroken om te voorkomen dat de bewoners na de gedwongen ontruiming weer zouden terugkeren. Sommige bewoners hebben hun huis meegenomen om het in hun nieuwe woonplaats weer op te bouwen.
Om de geschiedenis van Schokland voorgoed te behouden is het voormalige eiland in 1995 toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van Unesco. Het museum in Middelbuurt biedt de bezoeker een kijkje in die geschiedenis. We lopen het ernaast gelegen restaurant binnen, het is tijd voor koffie!

Maart 2015

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.