De grootvader van Stefan Hertmans

Tekst: Hans Cuppen    Foto's: Joke Apswoude

Kaart

Praktische informatie

Algemeen
De beschreven regio ligt circa 190 autokilometers (2 uur rijden) van Utrecht.

Gidsen en brochures
Wij hebben wandelingen gelopen uit de wandelgidsen ’Op stap in het Hageland – 15 wandelingen in Hagelands Haspengouw’ (€ 6) en ‘Op stap in de Groene Gordel – 29 wandelingen in de Brabantse Kouters’ (€ 9). Beide gidsen zijn te koop bij Toerisme Vlaams-Brabant, Provincieplein 1 in Leuven.
Verder hebben we de Lipsewandeling vanuit Tildonk gedaan.
De brochure ‘Groote Oorlog in Vlaams-Brabant’ is hier als Pdf-bestand hier te downloaden.

Overig
Culinair uit eten in Leuven? Ga naar Bistro Julia en Elias in de Busleidengang 6d (steegje aan de Vismarkt). Wel reserveren! Klik hier voor hun website.
Meer weten over Vlaams-Brabant? Klik hier voor de toeristische website van de provincie.

Het boek Oorlog en Terpentijn van de Vlaamse auteur Stefan Hertmans is recentelijk bekroond met de AKO Literatuurprijs. Klik hier voor een interview met Stefan Hertmans. Bestel het via Bol.com


Artikel

Print Friendly, PDF & Email

Op 4 augustus 1914 begon voor België de Eerste Wereldoorlog. Stefan Hertmans schrijft in zijn boek Oorlog en Terpentijn over het leven van zijn grootvader, onder meer als frontsoldaat in het Belgische leger. Wij bezoeken de provincie Vlaams-Brabant, waar het Belgische leger het op moest nemen tegen een Duitse overmacht en gaan er op zoek naar getuigenissen uit de dagboeken van Hertmans’ grootvader.

Voor de Eerste Wereldoorlog uitbrak, zocht de Belgische generale staf naar mogelijkheden om het land te beschermen tegen een Duitse inval. Hoe dan ook moest Antwerpen worden verdedigd. Rond de havenstad werd een fortengordel in paraatheid gebracht. Een ander deel van het Belgische leger trok zich na twee dagmarsen vanaf Antwerpen terug achter de Gete, een rivier in het oosten van de provincie Vlaams-Brabant en oostelijk van Brussel. Medio augustus kwam het daar tot enkele confrontaties met het Duitse leger, op 18 augustus rond het plaatsje Tienen.

Overmacht
Vroeg in de middag beginnen wij onze wandeling bij de Sint-Genovevakerk in Oplinter, een buurgemeente van Tienen. De patroonheilige Genoveva heeft niet kunnen voorkomen dat Oplinter op 18 augustus 1914 het bloedige strijdtoneel vormde van een treffen tussen het Belgische en Duitse leger. De tweeëntwintighonderd manschappen van het Belgische 22ste Linieregiment legden het af tegen een overmacht aan dertienduizend Duitsers. Die strijd zou de boeken in gaan als de Slag van Sint-Margriete-Houtem en waarbij honderden Belgische en een onbekend aantal Duitse soldaten het leven lieten. Na slechts enkele uren strijd moest het Belgische leger zich terugtrekken. Enkele dagboekfragment van Urbain, Hertmans’ opa:

…Het oprukken van de Duitse troepen had iets van een bliksemaanval. In minder dan een uur zagen we een soort bewegende muur van metaal, rook en geweervuur voor ons opdoemen… De in paniek terugkomende voorposten renden uitzinnig van angst onze armen in, gilden dat we ons uit de voeten moesten maken…De adjudant-majoor kwam halsoverkop mijn post binnen rennen met het bevel mijn mannen te verzamelen en meteen op te rukken…Na anderhalve kilometer, op weg naar Grimde, begon de hel pas goed. Soldaten met bloedende zwachtels om hun hoofd lagen langs de weg te roepen om hulp; een jongen met een afgeschoten been lag te brullen dat hij doodbloedde. Niemand had de tijd om naar hen om te zien… De omgeving veranderde razendsnel in een soort woestenij, een oerlandschap waaruit in een paar uur tijd elk spoor van beschaving was weggeblazen…

Suikerbieten
Vanuit Oplinter, waar een eeuw later de beschaving is teruggekeerd, lopen we het heuvelachtige Haspengouwse landschap in. De vruchtbare landstreek wordt vergeleken met het Italiaanse Toscane. Onderweg lopen we langs velden van geoogste maïs, bloeiend (!) koolzaad en langs appelboomgaarden. Regelmatig passeren we bergen suikerbieten en landbouwvoertuigen die bieten aan het rooien zijn. We vermoeden dat de knollen zijn bedoeld voor veevoer, maar ’s middags vertelt de uitbater van een café ons dat de bieten bedoeld zijn voor de productie van suiker. In Tienen staat Belgisch grootste suikerfabriek, die jaarlijks drieënhalf miljoen bieten verwerkt, afkomstig van vijfduizend regionale landbouwers en goed voor vijfhonderd miljoen kilo suiker.
Over landwegen lopen we naar Sint-Margriete-Houtem. De meeste kerken zijn gesloten, zo ook de plaatselijke Sint-Margarethakerk. In de hoek van het kerkhof staat een reusachtig wit monument van een soldaat, ter nagedachtenis aan de Groote Oorlog, zoals WO I wordt genoemd. De militaire begraafplaats ligt een paar honderd meter buiten het dorp. Op de dodenakker liggen honderdvijfenzeventig Belgische soldaten begraven, die omkwamen op die bloedige 18de augustus 1914. Bij iedere grafsteen ligt een witte kiezelsteen met daarop een geschilderde klaproos. De bloem (poppy) met de bloedrode blaadjes en het zwarte kruisvormige binnenste vormt het symbool voor alle gesneuvelde soldaten uit WO I. (Kijk hier voor een indruk van de begraafplaats) Vanaf de begraafplaats, die is aangelegd op een heuvel, hebben we een panoramisch zicht op het fraaie en vredige landschap van Haspengouw.
Terug in Oplinter is het druk in café De Kroeg. We laten de oorlog achter ons en hebben het lastig met iets alledaags als een keuze te maken uit tientallen soorten bier.

Belevingscentrum
De volgende dag wandelen we vanuit Tildonk, enkele kilometers noordwestelijk van Leuven. Naast de deur van de plaatselijke Sint-Jan-de-Doperkerk hangt een bronzen gedenkplaat met de namen van de gesneuvelde militairen en burgers tijdens de eerste maanden van WO I. Het nabij gelegen imposante voormalige Ursulinenklooster is een historische en symbolische plek. Bij het begin van de oorlog vormde het klooster de uitvalsbasis van waaruit de Duitse generaal Von Beseler op 27 september 1914 de belegering van Antwerpen coördineerde. Na de val van Antwerpen werd in het klooster op 9 oktober de overgave bezegeld. Nu is in het klooster het ‘Belevingscentrum 14-18’ gevestigd. Bezoekers kunnen op een interactieve wijze kennismaken met het dagelijks Tildonkse leven tijdens de oorlog. Als wij het museum bezoeken is er juist een groep basisschoolleerlingen. Een vrijwilliger op leeftijd leidt hen rond en vertelt met barse stem over de gruwelijkheden van de Groote Oorlog. De expositie spreekt tot de verbeelding, maar de leerlingen lijken ons nog iets te jong om zoveel oorlogsleed te bevatten. Maar ook wij kunnen ons geen beeld vormen bij de aantekeningen uit de dagboeken van Hertmans’ grootvader.

…Onze officieren kafferden ons meermaals per dag uit, zeiden dat de nederlaag van Sint-Margriete-Houtem aan onze naïviteit te wijten was geweest… Na een week waren we uitgeput, ondervoed, gedemoraliseerd. We werden systematisch achteruit gedreven: voorbij Aarschot, Werchter, Haacht, Boortmeerbeek… Enkele jongens leden onder hevige diarree en galcrisis: ze hadden water gedronken uit grachten waarin lijken lagen… Met een wrange krop in de keel ging ik tegen een boomstam zitten en tekende het vernielde landschap, de puinhopen, de bomkuilen, de lichamen, de kapotte boomstronken, het dode paard dat ik in een afgeknapte olm had zien hangen, loodrecht, de half afgescheurde, bebloede kop griezelig verwrongen afstekend tegen de koele ochtendlucht, de benen als vreemde takken verstrengeld met de resten van de boom…

Sas
Na het museum volgen we een tijdje het Kanaal Leuven-Dijle, geopend in 1763 en daarmee een van de oudste kanalen in België. In augustus en september 1914 vonden rond het kanaal hevige gevechten plaats tussen het Duitse invasieleger aan de Tildonkse kant en de Belgische strijdkrachten aan de andere zijde. Het kanaal, dat Leuven met Mechelen verbindt, overbrugt een hoogteverschil van vijftien meter. Daartoe zijn vijf sluizen aangelegd. Bij de Tildonkse sluis (sas) is in 1772 een prachtig sashuis gebouwd, dat tegenwoordig onder de naam Maritime dienst doet als eet- en feestcafé.

Leuven
Vanwege de Duitse numerieke overmacht moesten de Belgische strijdkrachten zich noodgedwongen terugtrekken tot in Antwerpen. Daarvandaan deed het Belgische leger uitvallen om het Franse leger te helpen en de Duitse opmars in de richting van Parijs te dwarsbomen.  De ‘Eerste Uitval’ van eind augustus bestond uit een frontale aanval op bruggen over het Kanaal Leuven-Dijle in Kampenhout en Tildonk. Door de grote verliezen aan Duitse zijde werden de inwoners van Leuven en omliggende gemeenten ervan beschuldigd als ‘franc-tireurs’ (sluipschutters) op de Duitse troepen te hebben geschoten. Als vergelding gingen de Duitsers over tot terreur, doodslag en brandstichting. Ook Leuven moest het ontgelden; zo erg dat de stad achteraf ‘ville martyre’ (martelarenstad) werd genoemd. Het centrum met de Sint-Pieterskerk, huizenrijen langs de Oude en de Grote Markt, de Diestsestraat en de Statiestraat (nu Bondgenotenlaan) en het plein voor het station (nu Martelarenplein) werden volledig vernietigd. Ook de Universiteitsbibliotheek, toen nog ondergebracht in de oude Lakenhalle aan de Naamsestraat, werd in brand gestoken, waardoor het kostbare boekenbezit praktisch volledig verloren ging.

Langste toog
Een eeuw later is Leuven een bruisende en uitnodigende stad. Een op de drie van de honderdduizend inwoners is student. We zien hen in grote aantallen op de Oude Markt, wanneer we er in de namiddag op een terras zitten. Door een overvloed aan cafés draagt het rechthoekige plein de bijnaam ‘langste toog ter wereld’. Op een terras genieten we er in een aangename novemberzon van een Belgisch biertje. Hertmans’ grootvader had vast andere herinneringen aan Leuven.

…We marcheerden dwars door Leuven. De Statiestraat lag er uitgestorven bij, onze passen galmden zo luid tegen de gevels op dat het ons vervulde met een gevoel van macht. Wij pauzeerden opnieuw in de late middag, nat van het zweet, met hoogrode gezichten, losgesjorde kragen, laarzen die met pijnlijke grimassen werden uitgeschopt voor een kwartiertje, waardoor de voeten gingen zwellen en het achteraf nog pijnlijker werd de laarzen opnieuw aan te trekken…

November 2014

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.