Schotse sporen

Tekst: Paul Hesp    Foto's: Paul Hesp

Kaart

Praktische informatie

Bijschrift bij kaartje

De wandelroute (doorgaande lijn) en de routes in het aanvalsbevel (pijlen/streepjes) op een kaart die door de geallieerden werd gebruikt. De paden door het Nationale Park zijn in de afgelopen 70 jaar nauwelijks veranderd; wel is het duingebied nu sterker bebost. © CC-BY, Kadaster, Apeldoorn.

Hoe er te komen
De frequente buslijn 137 Tilburg – Den Bosch rijdt via Loon op Zand en Drunen om de Duinen heen. Voor de Udenhout-variant: lijn 9 van Tilburg.

Kaart
Topografische kaart 1: 50.000 blad 44 Oost of 1:25.000 blad 44 H.

Route
Loon op Zand. Langs de duinrand of door de duinen naar café de Rustende Jager. Giersbergen. Hoek Duinweg/Margrietweg LA en zandwegen naar café de Klinkert. RA naar Duinweg en het Afwateringskanaal. LA over de dijk van het kanaal (gemaal halverwege) tot volgende brug. Daar L langs de tennisbanen tot splitsing fietspad, langs het fietspad richting Roestelberg. Van de uitspanning door duin en bos naar Loon op Zand. Mooie maar soms drassige variant: begin in Udenhout en loop via de natuurgebieden Nieuwe Tiend en Brand naar de zuidrand van de Duinen.

Informatiebronnen
Alistair Borthwick, Battalion – a British infantry unit’s actions from El Alamein to the Elbe, 1942-1945, Bâton Wicks, Londen 2001, ISBN 1-898573-35-2. Het boek eindigt met de overwinningsparade van de Schotse divisie in Bremerhaven, die ook op Youtube te zien en met name te horen is: http://www.youtube.com/watch?v=poJBWQET4Hc%20. Borthwick schreef ook een amusante klassieker over de Schotse bergsport in de jaren ’30: Always a little further.
Jack Didden en Maarten Swarts – Provinciestad in oorlogstijd, Waalwijk en omgeving 1939-1945, De Zwaardvisch 1991, ISBN 90-800393-3-0.
Army Map Service, Holland 1:25.000 sheet 10SE Drunen, 1943 (gebaseerd op de Nederlandse topografische kaart).
Het archief van het Imperial War Museum: http://www.iwm.org.uk/collections/search. De zoekopdracht ‘Udenhout‘ levert enkele foto’s van de opmars van 29 oktober 1944 op. Er is ook ruw filmmateriaal te krijgen van deze opmars en de acties rond de oversteek van het kanaal: catalogusnummers A 70 186-2, A70 186-3, A70 190-2, A70 190-3. Prijs op DVD ca. £ 30.


Artikel

Print Friendly

Van onze bevrijders in 1944-45 zijn in het landschap weinig sporen achtergebleven. Wie toch probeert hun manoeuvres te volgen, voegt een dimensie aan het wandelen toe. Een speurtocht rond de Drunense Duinen.

Kastelen, forten, Maginotlinies, de vooruitgang in de oorlogvoering heeft ze allang overbodig gemaakt. Tijdens een idyllisch tochtje onder Utrecht kuierde ik van Fort Honswijk naar het Werk aan de Korte Uitweg, een stukje Waterlinie omlijst door keurig Hollands groen. Ik dacht aan Moessorgsky’s Schilderijententoonstelling: pittoreske scènes in een openluchtmuseum, verbonden door een promenade.
Ik kom bij zulke tochtjes iets tekort, namelijk de lijfelijke ervaring. Als ik het spoor van het voetvolk, van de infanterist, door bos en veld volg ben ik intensiever betrokken bij wat er toen gebeurde. Ik ben dan namelijk gedwongen alert te zijn, doe meer met mijn zintuigen. En kronkelen door het landschap, inherent aan de manoeuvres van kleine eenheden, verhoogt ook het wandelplezier.

Spoorzoeken
De acties van kleine eenheden laten geen blijvende sporen achter en komen in de standaardwerken over militaire geschiedenis zelden aan bod. Het spoorzoeken, voor mij een onmisbaar aspect van het wandelen, krijgt daarmee een extra dimensie: verkenningen van onbekend terrein op boekenplanken of websites.
In Battalion, een boek over de lotgevallen van een Schots bataljon tijdens de Tweede Wereldoorlog, vond ik een beschrijving van de acties in en rond de Drunense Duinen in Brabant waarbij deze eenheid betrokken was. Nog wat verder snuffelen leverde een geallieerde topografische kaart van 1943 op waarop aan de hand van de in het boek genoemde coördinaten de routes van de Schotten precies waren na te gaan. Verder vond ik op de website van het Imperial War Museum in Londen foto- en filmmateriaal van de beschreven acties, gemaakt door militaire cameramannen.

De bevrijding van Drunen
Eind oktober 1944 waren de Duitsers ten westen van Den Bosch tot achter het Afwateringskanaal teruggedrongen. Een onderdeel van de Schotse 51st Highland Division, de Seaforth Highlanders, ruimde vanuit Udenhout de Duitse weerstand aan de zuidrand van de duinen op. Daarna gingen ze in bivak in de bossen ten zuiden van café de Roestelberg om de aanval over het Afwateringskanaal voor te bereiden en Drunen en omgeving te bevrijden.

Bijschrift illustratie
Een deel van het operatiebevel voor de Schotten van 4 november 1944. ‘Crocodiles‘ zijn vlammenwerpertanks. Met de coördinaten zijn de opmarsroutes op de geallieerde topografische kaart van 1943 precies te volgen. 

Op 4 november rukten troepen van de divisie op langs twee routes naar het kanaal: via Loons Hoekje, Achterste Hoeven en Fellenoord; en via de Rustende Jager, Giersbergen en de Klinkert. De Seaforths zetten hun hoofdkwartier bij de Klinkert op. Hun aanvalsobject was Groenewoud aan de oostrand van Drunen. De bruggen van de Duinweg en de Torenweg waren opgeblazen, dus er werden draagbare boten meegevoerd. De bossen en de kanaaldijk zorgden voor dekking. Bij de oversteek in de schemer rond het kleine gemaal halverwege de twee bruggen en het oprukken naar Groenewoud door kaal polderland leden de Schotten, massaal ondersteund door artillerie en tanks, nauwelijks verliezen. De bataljonshulppost bij wat nu het vakantiecentrum de Schaapskooi is had weinig te doen. Drunen leed daarentegen zwaar, de beschieting kostte meer dan dertig inwoners het leven en de dorpskern lag grotendeels in puin.

Hou het initiatief
De wandeling volgt de sporen van de Schotten. Elders in Nederland zijn vast soortgelijke wandelingen te maken. Met de planning en praktijk daarvan – inlichtingen verzamelen, route uitstippelen, continu je omgeving waarnemen, route aanpassen aan de omstandigheden – ben je als het ware een kleine eenheid te velde. Hou als goed commandant zelf het initiatief, gidsen en gemarkeerde wandelingen geven namelijk niet half zoveel wandelplezier. Je zou natuurlijk routes digitaal met anderen uit kunnen wisselen en zo een mozaïek van wandelingen maken dat het spoor van onze bevrijders door de Lage Landen volgt.
Ook de geschiedenis van het verzet levert spannende tochten op. De verzetsman of -vrouw moest zich onopvallend bewegen en was dus vaak onderweg in woud of woestenij. In Nederland hebben we daar weinig van. Maar in Noorwegen bijvoorbeeld bestonden tientallen routes over de Noors-Zweedse grens. Vluchtelingen gingen naar het neutrale Zweden, wapens en schaarse goederen zoals medicijnen werden Noorwegen binnengesmokkeld. Een van die routes heb ik eens nagelopen. In de Scandinavische jungle kon ik me goed inleven in de moeilijkheden en mogelijkheden van dit ‘import-export verkeer‘.

Toelichting bij de foto’s

De citaatjes bij de foto’s komen uit het aanvalsbevel en Battalion van Alistair Borthwick (zie praktische informatie).

1 De Drunense Duinen bij de Brand. ‘[Op] 29 oktober was er een korte schermutseling met Duitsers … voorbij de Brand… maar verder heerste er vrede. Patrouilles die door de duinen in de richting van het kanaal gestuurd werden hadden niets te melden‘.
2 Achterste Hoeven.
3 Giersbergen.
4 Door dit laantje bij Giersbergen trokken de Schotten naar de Klinkert – de meer voor de hand liggende route via de Duinweg zou ze onder Duitse waarneming gebracht hebben.
5 De Klinkert, duidelijk een strategisch punt. ‘Bataljonshoofdkwartier vanaf 15.00 uur bij KLINKKAERT, coördinaat 203437‘.
6 Het Afwateringskanaal met het gemaal. ‘Een klein gemaal kreeg een paar pantserdoorborende granaten te verwerken en ging toen in rook op‘ … ‘Het water krioelde van de boten die af en aan voeren… in zeven minuten waren ze zonder verliezen aan de overkant‘.

December 2012

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.