Onderweg naar de oever van de tijd: Gemiste kansen op weg naar Istanbul

Tekst: Mariëtte van Beek

Artikel

Print Friendly

Toegegeven, ik ben niet van de beschouwelijke wandelboeken. Beschouwen tijdens het wandelen riekt naar multitasken en multitasken is passé. Er verscheen dan ook even een fronsje toen ik de eerste keer Ruud Bruggemans Onderweg naar de oever van de tijd doorkeek. Lange betogen over het vinden van je bestemming in het leven, het verlangen naar verbinding en naar de eeuwigheid. Komt de schrijver eigenlijk nog aan wandelen toe?

Bruggeman is zoekende, zoveel wordt duidelijk. Op zich niets mis mee, maar de kaftfoto van een Turkse minaret en de ondertitel Wat is de weg naar Istanbul? wekken toch een andere indruk van zijn werk. Opnieuw: dat kan mijn gebrek zijn. Schrijf Istanbul en je triggert mij. Ik verwacht onmiddellijk mooie verhalen over deze topbestemming. Maar met pelgrimerende wandelaars moet je altijd beter weten. Voor hen is de weg belangrijker dan het doel. En dus had Bruggeman net zo goed naar een andere stad kunnen lopen. Santiago de Compostela had hij al gehad en Istanbul kwam toevallig voorbij als volgende target. In zijn schrijven lijkt de Turkse metropool alleen als passend symbool te dienen. De stad van de Aya Sofia, de ‘Heilige Wijsheid’, aan het einde van Bruggemans zoektocht. En ja, hij loopt daarvoor globaal langs de Sultan’s Trail, de weg die de legers van de vermaarde sultan Suleyman de Grote ooit aflegden tussen Istanbul en Wenen. Het graf van de sultan gaat dan ook zeker bezocht worden, maar daar houdt missie Istanbul zo’n beetje op. Zie: http://www.devrijewandelaar.nl/oude-wegen-sultans-trail-in-kroatie/

Unieke ervaringen
Maar dat is wel erg jammer voor de lezer. Die hoopt toch iets van de Sultan’s Trail mee te krijgen die de auteur in de inleiding noemt. Iets van het hoe en waarom van zijn revival. Wat zie je langs de Sultan’s Trail dat je ergens anders niet ziet? Welke unieke ervaringen kun je er opdoen? Niets van dat alles. En dat is een gemiste kans. Ook voor Bruggeman zelf. Want ergens wringt er iets. De weg is belangrijker dan het doel maar de weg zelf benoemt hij ook niet echt. Is het dan werkelijk toeval dat hij langs de Sultan’s Trail loopt? Terwijl hij druk is met mijmeren over kunnen loslaten en jezelf overgeven en daartoe allerlei westerse filosofen en kerkvaders citeert, laat hij de islamitische bronnen over hetzelfde onderwerp praktisch onaangeroerd. Zou het komen omdat hij nog ouderwets van mohammedanen in plaats van moslims spreekt? De woorden ‘moslim’ en ‘islam’ bevatten dezelfde Arabische stamletters (s, l, m), die tezamen staan voor ‘overgave’. De moslim is een mens die zich overgeeft aan God. Daar had Bruggeman nog mooie beschouwingen over kunnen schrijven. Een voorzetje van het universum dat hem is ontgaan, om in zijn eigen woorden te spreken.

Niet verlegen
Goed, Bruggeman zegt dat hij weinig over de islam weet. Toch is hij duidelijk een belezen en nieuwsgierige man, dus waarom heeft hij niet wat intellectuele moeite gestoken in die weg tussen Wenen en Istanbul? Het is de weg die mede de voedingsbodem heeft gelegd voor de islamofobie binnen Europa. Bruggeman is niet verlegen. Onderweg gaat hij het gesprek met iedereen aan. Maar tot een goed onderhoud met Sedat Çakır, de Nederlands Turkse initiatiefnemer van de Sultan’s Trail, komt het niet, zo schijnt. Terwijl hij hem nota bene in Servië tegen het lijf loopt. Als hij dat wel had gehad, had hij zeker een naam aan zijn lijstje inspiratoren kunnen toevoegen. Dat lijstje – van Hildegard von Bingen, Luther, de Dalai Lama tot de Servische abt Stefan, Krishnamurti en talloze anderen – kon wel wat aanvulling gebruiken. Geen enkele moslim passeert de revue.

Hoe dan ook, het leek Çakır uit Zandvoort een goed idee om van het voormalige Ottomaanse oorlogspad een vredespad te maken. Een manier om al wandelend kennis te maken met christenen en moslims in een gebied waar al eeuwenlang kruisbestuivingen tussen de westerse en oosterse cultuur plaatsvinden. Ook zonder dreiging van het zwaard. Langs de hele Sultan’s Trail vind je herinneringen aan dat gemeenschappelijke erfgoed. Om dan te lezen dat Bruggeman pas in het uiterste zuiden van Bulgarije, in Dospat, de eerste moskeeën tegenkomt, is ronduit vreemd. Al veel eerder had hij behalve oorlogsmonumenten ook andersoortige sporen van de Ottomanen kunnen ontwaren. In Budapest bijvoorbeeld of Pécs waar Bruggeman de oorsprong van die kleurige dakpannen denkt te vinden waarover hij zo verrukt is. Maar voor dit creatieve keramiek liet de industriële familie Zsolnay zich graag inspireren door de Ottomanen. Zo was Miklos Zsolnay in 1877 op weg naar Istanbul om er onder meer, net als de auteur, het mausoleum van sultan Suleyman te gaan bezoeken. Daar bestudeerde hij uitvoerig het tegelwerk. Zo zijn er nog veel meer bruggetjes te slaan, ook letterlijk.

Saaie stad
In het moerassige gebied voor het Kroatische Osijek lag ooit de beroemde houten brug die Suleyman voor de doortocht van zijn legers had laten bouwen. Een enkel stompje steekt nog uit het riet en over de herbouw van de brug wordt in de regio nu volop gedebatteerd. In de Habsburgse vesting van Osijek had Bruggeman door het ‘Turkse straatje’ kunnen lopen om in de Franciscaner Heilige Kruiskerk te horen hoe franciscanen zich aan beide zijden van het Ottomaanse oorlogsfront begaven. De monniken waren net als hun pacifistische voorganger Franciscus altijd al voor de dialoog met het Midden-Oosten en blijkbaar hadden ze daar aan gene zijde ook respect voor. En dat allemaal rond een stad die Bruggeman het predicaat ‘saai’ geeft. In Sofia is het ronduit knap om de minaretten in het centrum over het hoofd te zien. Verderop bevat ook het kleurige Rilaklooster Ottomaanse resten. Çakır had daarbij kunnen vertellen over zijn familie die grotendeels uit Bulgarije komt. Onder het genot van Turkse koffie en dito burek.

Los van alle bedenkingen werd ik toch ook gegrepen door Bruggemans wandelverhaal. De redactie had aanzienlijk strakker gekund, maar zijn filosofische hersenspinsels zijn oprecht en dat voel je. Daarbij worden ze voldoende afgewisseld met anecdotes over dagelijkse belevenissen en ontmoetingen. Tussen Zoetermeer en Istanbul ontvangt hij zoveel onbaatzuchtige hulp en warmte van mensen – naast natuurlijk veel lekkers – dat ze ook de lezer een spiegel voorhouden. Die slaat warempel aan het mijmeren over de dingen die er werkelijk toe doen in het leven. Een gevoel van plaatsvervangende schaamte bekruipt je bij dat Achterhoekse stel dat in het Servische Bela Palanka woont maar de schrijver niet spontaan een slaapplaats aanbiedt. Die meneer en mevrouw zouden verplicht een lokale inburgeringscursus moeten volgen.

Loslaten en overgave
Wie net als Bruggeman langere afstanden gewandeld heeft, herkent ook dat gevoel van vrijheid dat hij ervaart. Er is alleen maar nu, met nog maanden aan verrassingen te gaan en verder niet. Dat ingewikkelde leven thuis, vol spullen en drukte: waar gaat dat in hemelsnaam over? Natuurlijk zijn loslaten en overgave makkelijk als je thuis in Nederland alles hebt en je grootste probleem is waar je je Kroatische kuna of Bulgaarse lev uit een pinautomaat kunt trekken. Dat realiseert Bruggeman zich gelukkig maar al te goed.

Dat je uiteindelijk na lezing van Bruggemans boek de neiging krijgt om ook zelf weer snel te vertrekken, is natuurlijk een goed teken, maar er is meer. Aangekomen in Istanbul komt de grote islamitische mysticus Rumi toch nog even aan het woord. Zijn orde van draaiende derwisjen wijst de weg van het hart. Wordt het schone Istanbul dan toch nog rechtgedaan? De drie Wijzen kwamen niet voor niets uit het Oosten. En ook minaretten wijzen naar de maan: hét symbool voor het Antwoord.

2014

2 reacties

  1. Hoe komt het dat veel boekjes over pelgrimswandelingen zo matig zijn? (ik heb er nu 5 gelezen over lopen naar Rome, word je nie blij van)…

    Ik heb een rijtje mogelijke antwoorden, maar die schrijf ik hier echt niet op! ;-)

  2. Pelgrims vormen meestal zelf het middelpunt van hun betoog en het is maar de vraag of dat interessant is voor de lezer…

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.