Flaneren over romantisch Elswout

Tekst: Hans Cuppen    Foto's: Joke Apswoude

Praktische informatie

Landgoed Elswout aan de Elswoutlaan 12a in Overveen is het gehele jaar iedere dag geopend van zonsopkomst tot zonsondergang en gratis toegankelijk.
Horeca in de Oranjerie, alleen geopend op zondagen van 10.30 tot 17.30 uur.
Bereikbaarheid Elswout vanaf NS-station Overveen (half uur lopen): steek na station bij AH RA spoor over (Bloemendaalseweg, gaat ter hoogte van kerk over in Korte Zijlweg), ga na 600 m schuin LA Elswoutlaan, na 800 m is R ingang Elswout.
Met de auto: gratis parkeren op parkeerterrein naast landgoed.
Kijk voor meer informatie op:
www.staatsbosbeheer.nl/Locaties/Zuid-Kennemerland/Landgoed%20Elswout.aspx


Artikel

Print Friendly

Langs de binnenduinrand van Zuid-Kennemerland zijn in de zeventiende eeuw verschillende buitenplaatsen aangelegd, waaronder Elswout.

Oorspronkelijk kende het landgoed van 85 hectaren een strak, symmetrisch uiterlijk volgens de Franse renaissancestijl. Aan het einde van de achttiende eeuw koos de toenmalige eigenaar voor een herontwerp in de romantische Engelse landschapsstijl. Dat uiterlijk ziet de wandelaar nu nog steeds terug in gebogen vormen, dichte bossen, open vlaktes, speelse doorkijkjes en zwierige waterpartijen met bruggen en prieeltjes.

Een zomeravond in augustus. Elswout is uitgestorven. Geen auto of fiets te bekennen. Schijnbaar zijn wij de enige bezoekers.

Huis Elswout
Door de toegangspoort in het poortgebouw, dat stamt uit de tweede helft van de zeventiende eeuw, kijken we uit over een lange kaarsrechte laan waaraan onder meer stallen. We slaan rechtsaf en staan even later voor de blikvanger van Elswout: de villa met ervoor de bruine beuk. Is de beuk geplant in 1834, de villa is een halve eeuw jonger. Sinds de eerste aankopen in de jaren dertig van de zeventiende eeuw verrees op de plek van de huidige villa een paleisachtig, klassiek woonhuis met verschillende bijgebouwen. Opeenvolgende landgoedeigenaren besloten in de eeuwen die volgden meerdere malen tot sloop en nieuwbouw. In 1882 is het ‘Grote Huis’ in zijn huidige neorenaissancestijl gebouwd. Al tijdens de bouw echter overleed de opdrachtgever Willem Borski. Sindsdien is het half afgebouwde pand nauwelijks bewoond. Aan de binnenkant van de ramen werden gordijnen geschilderd om de illusie van bewoning te wekken.

Tijdens WOII
Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten de Duitsers de opstal als telefoon- en radiostation. Na de oorlog bood de villa een aantal jaren onderdak aan scholen. Zo heeft onder meer het Jac. P. Thijsse-lyceum onderwijs gegeven op het landgoed. Op dit moment wordt ‘Huis Elswout’ met de omliggende terrassen gerenoveerd en afgebouwd naar het beoogde ontwerp van Borski. Op grote borden zoekt de projectontwikkelaar een toekomstige huurder en wijst hem alvast op de ‘unieke ligging en uitstraling van het huis met haar 19de eeuwse grandeur’.

Parasollanen
De damherten in de Hertenbaan vóór de villa hebben niets van doen met een nieuwe huurder en liggen in het gras, loom van de warmte. De Hertenbaan wordt aan weerszijden afgezoomd door lindelanen. Aan deze zogenaamde parasollanen flaneerden ooit dames in hoepelrok. Tegenwoordig flaneren er aanstaande bruidsparen die zich er door een fotograaf laten vereeuwigen. Als de verliefde stelletjes hun blik naar het oosten zouden richten, zien ze uit over de skyline van Haarlem met de Nieuwe en daarachter de Oude Sint Bavo.

 

Oranjerie
Overigens zijn de rechte vormen van de lanen de laatste overblijfselen van de oorspronkelijke Franse landschapsstijl. Achter één van de lindelanen staat de Oranjerie. Het woord ‘orangerie’ of ‘oranjerie’ komt van het Franse orange, dat sinaasappel betekent. De eigenaren van Elswout verzamelden exotische planten, zoals sinaasappelbomen, om het landgoed te verfraaien. ’s Zomers stonden die planten in de buitenlucht, ’s winters verhuisden ze naar de behaaglijke warmte van de oranjerie. Het glazen gebouw stamt uit 1890. In de zestiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw gebruikten scholen de oranjerie als handarbeid- en gymnastieklokaal. Net als de villa raakte ook de oranjerie in verval. In 1988 werd begonnen met de restauratie, waarna de oranjerie in gebruik is genomen als horecagelegenheid.

Zanderij
Voorbij de oranjerie verandert het landschap in de Engelse stijl. Een kronkelpaadje biedt ons vanuit het ‘Grote Bos’ een uitkijkje over het ‘Kleine Stuk’, een weiland met een kudde Drentse heideschapen. In het weiland staan, voor de Engelse landschapsstijl zo typerende boomgroepen. De bomen worden door een rond ijzeren hekwerk afgeschermd tegen de grazers. Op de Kerklaan passeren we het standbeeld ‘Halali’, dat een luisterende jagersjongen met twee jachthonden verbeeldt. Het pad vervolgt de zoom van het ‘Klaverstuk’, een weiland langs de Elswoutlaan, waarin roodbonte koeien grazen. Vanaf hier kijkt de wandelaar uit over Tuindorp, de meest westelijke woonwijk van Haarlem.

Kraantje Lek
We lopen in de richting van de Duinlustweg waaraan Kraantje Lek ligt. Daar wordt zichtbaar dat Elswout is aangelegd op een zanderij. Eeuwenlang is in de duinen zand afgegraven. Het zand werd gebruikt voor de stadsuitbreidingen in Haarlem en Amsterdam. Liggen de weilanden van Elswout op afgegraven gronden, de hoger gelegen delen van Elswout zijn oorspronkelijke duinen. In dat oude duingebied met aanzienlijke hoogteverschillen liggen fraaie waterpartijen. Bij een ervan worden de beide walkanten met elkaar verbonden door de houten ‘Grote Zwitserse Brug’. De naam is toepasselijk. Het is stilstaand water en watervalletjes ontbreken. Anders kan de wandelaar zich er vanwege de pittige hellingen, nauwe spelonken en dichte begroeiingen in een Zwitsers decor wanen.

Stinsenflora
Een eindje verderop kijken we uit over de ‘Kleine Vijver’ en een overvloed aan waterlelies. Zo tegen de schemering hebben de witte bloemen zich teruggetrokken voor de nacht. Komen we op deze avond wit niet tegen in bloemen, dan zeker in de vele houten bruggen op het landgoed. Kleuren vormen een wezenlijk onderdeel van de romantische landschapsstijl en bieden tegenwicht aan het overweldigende groen. De frivole prieeltjes, de witte bruggen, de eeuwenoude beuken met het roodbruine loof, bonte bloemen en planten verzorgen het kleurenspel. Deels ontleent het rijksmonument Elsout bekendheid aan de kleurrijke stinsenflora. Een stins is een Friese naam voor een stenen landhuis. Stinsen komen vaak op landgoederen voor. Beroemde voorbeelden ervan op Elswout zijn de voorjaarszonnebloem, de stengelloze sleutelbloem, Haarlems klokkenspel en daslook.

Vogels en paddestoelen
Eigenaar Staatsbosbeheer laat op Elswout de natuur gedeeltelijk haar gang gaan. Zo worden omgewaaide bomen niet verwijderd. Deze vorm van natuurbeheer maakt het landgoed een paradijs voor zo’n vijfhonderd vogels, waaronder de bosuil. Ook groeien op Elswout circa driehonderd verschillende soorten paddestoelen.
Aan de achterzijde van de villa heeft de beheerder de natuur wél beïnvloed, het gras op het weiland met de naam het ‘Grote Stuk’ is vers gemaaid. Ziet het er in de lente geel van de paardebloemen, nu bepaalt het warme licht van de zomeravond op Huis Elswout de toon van ons uitzicht. Zo met zijn tweetjes en als enige bezoekers voelt het even alsof we flaneren over ons particuliere landgoed.

 

Februari 2012 (geactualiseerde informatie; oorspronkelijke artikel uit: Zomer 2009)

Eén reactie

  1. waar staat waar je kunt parkeren?

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.